Eudaimonia betekenis: wat betekent eudaimonia en hoe bereik je het?
Wat maakt een leven werkelijk goed? Is dat gelukkig zijn, zoveel mogelijk plezier ervaren, succesvol worden of juist een betekenisvol leven leiden? Filosofen houden zich al duizenden jaren met deze vragen bezig. Een van de belangrijkste begrippen die uit de oude Griekse filosofie naar voren kwam, is eudaimonia.
Eudaimonia wordt regelmatig vertaald als ‘geluk’, maar daarmee doe je het begrip eigenlijk tekort. Het gaat niet zozeer over je op een bepaald moment gelukkig voelen. Eudaimonia heeft betrekking op je leven als geheel: leef je goed, ontwikkel je jezelf als mens en benut je de mogelijkheden die in je zitten?
Vooral de Griekse filosoof Aristoteles heeft een grote rol gespeeld in onze huidige kennis over eudaimonia. Maar ook andere filosofische stromingen uit de oudheid, waaronder het stoïcisme, hielden zich bezig met de vraag wat ervoor nodig is om werkelijk goed te leven.
Maar wat is precies de eudaimonia betekenis? Waar komt het woord vandaan, wat heeft Aristoteles ermee te maken en hoe kun je het begrip toepassen op je eigen leven?
Wat betekent eudaimonia?
Eudaimonia is een Oudgrieks begrip: εὐδαιμονία (eudaimonía).
Het woord bestaat uit twee delen. Eu betekent ongeveer ‘goed’ en daimōn kan onder andere verwijzen naar een goddelijke geest of beschermende kracht. Een volledig letterlijke vertaling helpt echter maar beperkt om te begrijpen wat Griekse filosofen met eudaimonia bedoelden.
In moderne teksten wordt eudaimonia vaak vertaald als:
- geluk;
- welzijn;
- menselijk floreren;
- voorspoed;
- een goed leven;
- tot bloei komen.
Vooral menselijk floreren – in het Engels vaak human flourishing – geeft behoorlijk goed weer wat filosofen met eudaimonia bedoelen.
Het draait niet alleen om hoe prettig jij je vandaag voelt, maar om de kwaliteit van je leven als geheel.
Eudaimonia is meer dan gelukkig zijn
Dit onderscheid is belangrijk.
Stel dat je een heerlijke maaltijd eet, op vakantie gaat of iets koopt waar je al maanden naar uitkijkt. Op dat moment kun je je heel gelukkig voelen.
Maar is je leven daardoor ook automatisch goed?
Niet noodzakelijk.
Andersom kun je iets doen wat op korte termijn helemaal niet prettig voelt, maar wel bijdraagt aan een goed leven.
Denk aan:
hard studeren voor een opleiding;
voor iemand zorgen die ziek is;
een moeilijke maar belangrijke beslissing nemen;
trainen voor een sportief doel;
je verantwoordelijkheid nemen na een fout;
of afscheid nemen van iets wat niet langer bij je past.
Deze ervaringen leveren misschien niet onmiddellijk plezier op. Toch kunnen ze bijdragen aan persoonlijke ontwikkeling, betekenis en een leven waarop je uiteindelijk met tevredenheid terugkijkt.
Dat verschil is essentieel om de betekenis van eudaimonia te begrijpen.
Geluk kan een gevoel zijn. Eudaimonia gaat over de manier waarop je leeft.
Waar komt het begrip eudaimonia vandaan?
Eudaimonia speelde een belangrijke rol binnen verschillende stromingen van de klassieke Griekse filosofie. Filosofen verschilden behoorlijk van mening over de precieze invulling ervan, maar de vraag achter het begrip was fundamenteel:
Wat betekent het om als mens goed te leven?
Socrates, Plato, Aristoteles, Epicurus en de stoïcijnen gaven daar ieder op hun eigen manier antwoord op.
Vooral Aristoteles wordt tegenwoordig sterk met het begrip eudaimonia geassocieerd.
In zijn Ethica Nicomachea onderzoekt hij uitgebreid wat het hoogste menselijke goed is. Volgens Aristoteles streven we allerlei zaken na vanwege iets anders.
Je wilt bijvoorbeeld geld verdienen.
Waarom?
Omdat geld je mogelijkheden geeft.
Je wilt misschien een goede baan.
Waarom?
Omdat deze inkomen, voldoening, aanzien of andere voordelen kan opleveren.
Maar uiteindelijk moet er volgens deze redenering iets zijn dat we omwille van zichzelf nastreven.
Aristoteles komt daarbij uit bij eudaimonia.
Eudaimonia volgens Aristoteles
Aristoteles is een van de belangrijkste denkers uit de westerse filosofie en leefde van 384 tot 322 voor Christus.
Voor Aristoteles is eudaimonia niet simpelweg een prettige gemoedstoestand. Het hangt samen met activiteit en deugd.
Een goed leven vraagt dat je de eigenschappen ontwikkelt waarmee je als mens goed kunt functioneren.
Daarvoor gebruikte Aristoteles het begrip aretē, meestal vertaald als deugd of excellentie.
Het gaat bijvoorbeeld om eigenschappen zoals:
- moed;
- rechtvaardigheid;
- zelfbeheersing;
- verstandigheid;
- vrijgevigheid.
Je wordt volgens deze gedachte niet gelukkig door simpelweg te besluiten gelukkig te zijn. Je bouwt een goed leven op door op een goede manier te leven.
Wat heeft deugd met eudaimonia te maken?
Een belangrijk onderdeel van de filosofie van Aristoteles is de zogenaamde deugdethiek.
Daarbij staat niet uitsluitend de vraag centraal:
“Welke regel moet ik volgen?”
Maar vooral:
“Wat voor mens wil ik zijn?”
Stel dat je een moeilijke situatie tegenkomt.
Je kunt jezelf dan afvragen wat een moedig persoon zou doen. Of wat een rechtvaardig, verstandig of betrouwbaar persoon zou doen.
Door steeds opnieuw op een bepaalde manier te handelen, ontwikkel je volgens Aristoteles gewoonten. Die gewoonten vormen uiteindelijk je karakter.
Je wordt dus moedig door moedige dingen te doen.
Je wordt rechtvaardiger door rechtvaardig te handelen.
En je ontwikkelt zelfbeheersing door jezelf daadwerkelijk te leren beheersen.
Eudaimonia ontstaat vanuit dit perspectief niet door één goede beslissing. Het is het resultaat van een leven waarin je jouw menselijke mogelijkheden probeert te verwezenlijken.
De gulden middenweg van Aristoteles
Een ander bekend idee uit de filosofie van Aristoteles is de zogenaamde gulden middenweg.
Deugd bevindt zich vaak ergens tussen twee uitersten.
Neem moed.
Aan de ene kant staat lafheid: je durft helemaal geen risico te nemen.
Aan de andere kant staat roekeloosheid: je neemt onverantwoorde risico’s zonder goed na te denken.
Moed bevindt zich daar tussenin.
Dat betekent overigens niet dat je bij iedere keuze simpelweg exact het gemiddelde moet nemen. De juiste keuze hangt af van de persoon, omstandigheden en situatie.
Een ander voorbeeld is vrijgevigheid.
Te weinig geven kan gierigheid worden.
Maar voortdurend zoveel weggeven dat je zelf niet meer in je basisbehoeften kunt voorzien, is ook niet noodzakelijk verstandig.
De uitdaging is dus om met praktische wijsheid de juiste balans te vinden.
Wat is praktische wijsheid?
Aristoteles gebruikte hiervoor het begrip phronesis, doorgaans vertaald als praktische wijsheid.
Je kunt theoretisch weten dat moed, eerlijkheid en rechtvaardigheid belangrijk zijn. Maar daarmee weet je nog niet automatisch wat je in iedere concrete situatie moet doen.
Daarvoor heb je ervaring en beoordelingsvermogen nodig.
Wanneer moet je iets zeggen en wanneer kun je beter zwijgen?
Wanneer moet je doorzetten en wanneer is stoppen verstandiger?
Wanneer ben je moedig en wanneer word je roekeloos?
Wanneer is vergeving verstandig en wanneer moet je juist grenzen stellen?
Phronesis helpt je algemene waarden te vertalen naar concrete situaties.
Eudaimonia en plezier: mag je dan niet genieten?
Eudaimonia betekent zeker niet dat plezier verkeerd is.
Aristoteles was geen filosoof die vond dat een goed leven alleen uit discipline, offers en moeilijke keuzes moest bestaan.
Plezier kan onderdeel zijn van een goed leven.
Het verschil zit vooral in de plaats die je eraan geeft.
Wanneer je ieder besluit baseert op de vraag:
“Waar heb ik nu het meeste zin in?”
kan dat op lange termijn juist tegen je werken.
Een avond ontspannen kan prettig én goed zijn. Maar wanneer je iedere verantwoordelijkheid uit de weg gaat omdat ontspanning prettiger voelt, wordt het een ander verhaal.
Eudaimonia nodigt daarom uit om verder te kijken dan onmiddellijk genot.
Niet alleen:
“Wat voelt nu goed?”
maar ook:
“Wat draagt bij aan een goed leven?”
Eudaimonia en het stoïcisme
Er bestaat een duidelijke verbinding tussen eudaimonia en de stoïcijnse filosofie.
Ook de stoïcijnen hielden zich bezig met de vraag hoe een mens goed kan leven. De precieze filosofische uitwerking verschilt van die van Aristoteles, maar deugd staat eveneens centraal.
Binnen het stoïcisme wordt een goed leven sterk verbonden met rationeel en deugdzaam handelen en leven in overeenstemming met de natuur.
Daarbij zijn wijsheid, moed, rechtvaardigheid en zelfbeheersing belangrijke deugden.
De stoïcijnen gingen op een belangrijk punt verder dan Aristoteles. Voor hen is deugd uiteindelijk voldoende voor eudaimonia. Externe omstandigheden zoals rijkdom, gezondheid en status bepalen niet of iemand werkelijk een goed leven leidt.
Wie meer wil weten over deze levensfilosofie kan daarom ook ons uitgebreide artikel ‘Wat is het stoïcisme?‘ lezen. Daarin leggen we onder andere uit waarom stoïcijnen zoveel nadruk leggen op het onderscheid tussen zaken die wel en niet binnen onze invloed liggen.
Eudaimonia en amor fati
Ook met amor fati kan voorzichtig een verbinding worden gemaakt, al moeten de begrippen niet als synoniemen worden behandeld.
Amor fati betekent letterlijk ongeveer ‘liefde voor het lot’ en wordt vooral geassocieerd met de filosofie van Friedrich Nietzsche.
Het idee is dat je het leven niet alleen accepteert wanneer alles volgens plan verloopt. Ook moeilijkheden, mislukkingen en onverwachte gebeurtenissen maken deel uit van jouw bestaan.
Eudaimonia stelt een andere vraag: wat betekent het om werkelijk goed te leven?
Toch raken de ideeën elkaar.
Een goed en betekenisvol leven hoeft namelijk niet een leven zonder tegenslagen te zijn. Juist de manier waarop je met moeilijke omstandigheden omgaat, kan iets zeggen over je karakter en de waarden waarnaar je leeft.
Wie deze gedachte verder wil onderzoeken, kan daarom ook ons artikel over amor fati lezen.
Eudaimonia versus hedonisme
Om eudaimonia beter te begrijpen, wordt soms een onderscheid gemaakt tussen een eudaimonische en hedonische benadering van geluk.
Bij een sterk hedonische opvatting ligt de nadruk op plezier, positieve gevoelens en het vermijden van pijn.
Bij een eudaimonische benadering gaat het meer om:
betekenis;
persoonlijke groei;
zelfverwezenlijking;
deugd;
het benutten van je mogelijkheden;
en leven in overeenstemming met je waarden.
Het verschil kun je bijvoorbeeld zien bij sport.
Een zware training is op het moment zelf misschien helemaal niet aangenaam. Je bent moe, je spieren doen pijn en thuis op de bank zitten zou comfortabeler zijn.
Toch kan trainen bijdragen aan discipline, gezondheid, persoonlijke ontwikkeling en een doel waar je veel waarde aan hecht.
Kortetermijnplezier en langetermijnwelzijn zijn dus niet altijd hetzelfde.
Eudaimonia en zingeving
Daarmee komen we op een aspect waardoor eudaimonia ook interessant is voor mensen die zich bezighouden met spiritualiteit: zingeving.
Veel mensen stellen zichzelf vroeg of laat vragen als:
- Waarom doe ik wat ik doe?
- Wat vind ik werkelijk belangrijk?
- Welke waarden wil ik naleven?
- Wat voor persoon wil ik zijn?
- Wat wil ik bijdragen?
- Wanneer vind ik dat mijn leven geslaagd is?
Eudaimonia geeft daar geen simpel universeel antwoord op.
Het begrip verschuift wel je aandacht.
In plaats van uitsluitend te vragen hoeveel plezier, bezit of succes je kunt verzamelen, kun je onderzoeken hoe je wilt leven en wie je daarbij wilt worden.
Eudaimonia en een betekenisvol leven
Een betekenisvol leven en een gemakkelijk leven zijn niet noodzakelijk hetzelfde.
Denk bijvoorbeeld aan ouderschap.
Kinderen opvoeden kan liefde, verbondenheid en betekenis geven, maar brengt tegelijkertijd vermoeidheid, zorgen, verantwoordelijkheid en soms verdriet met zich mee.
Hetzelfde geldt voor het nastreven van een ambitieus doel, zorgen voor familie, een onderneming opbouwen of jezelf inzetten voor andere mensen.
Wanneer geluk uitsluitend zou betekenen dat je zoveel mogelijk positieve emoties ervaart en ongemak vermijdt, zouden dergelijke activiteiten soms moeilijk te verklaren zijn.
Vanuit eudaimonia bekeken wordt dat logischer.
Iets kan moeilijk zijn en tegelijkertijd diep waardevol.
Kun je eudaimonia bereiken?
Hier ontstaat een interessante vraag.
Kun je op een dag zeggen:
“Zo, nu heb ik eudaimonia bereikt”?
Niet echt.
Eudaimonia kun je beter zien als iets dat betrekking heeft op de kwaliteit van je leven als geheel.
Dat maakt het anders dan een tijdelijke emotionele toestand.
Je kunt vandaag blij zijn en morgen verdrietig.
Je kunt een slechte dag hebben terwijl je tegelijkertijd een betekenisvol leven leidt.
En je kunt een fantastische dag hebben terwijl je structureel keuzes maakt die niet bijdragen aan je welzijn of ontwikkeling.
Eudaimonia is daarom eerder een manier van leven en floreren dan een kortstondige toestand.
Hoe kun je eudaimonia toepassen in je eigen leven?
Je hoeft geen klassieke filosoof te worden om iets aan dit begrip te hebben.
Je kunt eudaimonia gebruiken als een perspectief waarmee je naar je eigen keuzes kijkt.
Onderzoek je waarden
Begin bijvoorbeeld met de vraag:
Wat vind ik werkelijk belangrijk?
Niet wat anderen belangrijk vinden.
Niet wat op sociale media succesvol lijkt.
Maar wat jij daadwerkelijk waardevol vindt.
Denk aan waarden als:
- familie;
- vrijheid;
- eerlijkheid;
- creativiteit;
- kennis;
- gezondheid;
- vriendschap;
- moed;
- persoonlijke ontwikkeling;
- betekenisvol werk;
of iets bijdragen aan anderen.
Vervolgens komt de moeilijkere vraag:
Leef ik ook daadwerkelijk volgens die waarden?
Kijk verder dan kortetermijngeluk
Bij een belangrijke keuze kun je jezelf twee verschillende vragen stellen:
“Waar word ik nu het gelukkigst van?”
en:
“Welke keuze draagt bij aan het leven dat ik wil leiden?”
Soms is het antwoord hetzelfde.
Soms helemaal niet.
Een opleiding volgen, moeilijke gesprekken voeren, sporten, sparen of een slechte gewoonte doorbreken kan op korte termijn ongemakkelijk zijn, maar op langere termijn veel waarde opleveren.
Werk aan je karakter
Je kunt jezelf ook afvragen welke eigenschappen je graag sterker zou willen ontwikkelen.
Wil je moediger worden?
Geduldiger?
Eerlijker?
Discipliner?
Vrijgeviger?
Betrouwbaarder?
Het aristotelische antwoord is praktisch: wacht niet tot die eigenschap vanzelf ontstaat.
Oefen haar.
Wie geduldiger wil worden, moet situaties waarin geduld nodig is gebruiken om geduld te oefenen.
Karakter ontstaat volgens deze filosofie grotendeels door herhaald gedrag.
Investeer in relaties
Een interessant onderdeel van Aristoteles’ filosofie dat soms wordt vergeten wanneer eudaimonia wordt besproken, is het grote belang dat hij aan vriendschap hecht.
Een goed leven is geen volledig geïsoleerd bestaan.
Mensen zijn sociale wezens.
Goede relaties, vriendschappen en betrokkenheid bij anderen zijn daarom belangrijke onderdelen van menselijk floreren.
Dat is ook een nuttige correctie op het moderne idee dat persoonlijke ontwikkeling uitsluitend om jezelf zou draaien.
Ontwikkel praktische wijsheid
Niet iedere situatie heeft een simpel antwoord.
Daarom is praktische wijsheid zo belangrijk.
Je ontwikkelt deze onder andere door:
- ervaring op te doen;
- kritisch naar je eigen beslissingen te kijken;
- van fouten te leren;
- naar verstandige mensen te luisteren;
- filosofie te bestuderen;
en regelmatig bewust over je keuzes na te denken.
Je zou jezelf bijvoorbeeld iedere avond kunnen afvragen:
Welke keuze heb ik vandaag gemaakt waar ik tevreden over ben?
Waar handelde ik tegen mijn eigen waarden in?
Wat zou ik morgen anders willen doen?
Zo verandert filosofie van abstracte theorie in dagelijkse oefening.
Eudaimonia in de moderne psychologie
Het idee achter eudaimonia is ook terug te vinden in de moderne psychologie.
Onderzoekers maken geregeld onderscheid tussen hedonisch welzijn en eudaimonisch welzijn.
Hedonisch welzijn heeft vooral betrekking op zaken als positieve emoties, plezier en levenstevredenheid.
Eudaimonisch welzijn richt zich meer op optimaal functioneren, persoonlijke groei, autonomie, betekenis, positieve relaties en het verwezenlijken van mogelijkheden.
Een invloedrijk voorbeeld is het werk van psycholoog Carol Ryff. Haar model van psychological well-being omvat onder andere autonomie, persoonlijke groei, positieve relaties, zelfacceptatie, omgevingsbeheersing en het hebben van een doel in het leven.
De precieze relatie tussen het klassieke filosofische begrip eudaimonia en moderne psychologische modellen is onderwerp van discussie. Toch laat het zien dat de vraag die Griekse filosofen duizenden jaren geleden stelden nog altijd relevant is:
Wat hebben mensen nodig om werkelijk tot bloei te komen?
Eudaimonia en succes
Onze moderne cultuur koppelt een goed leven gemakkelijk aan succes.
- Een goede carrière.
- Een hoog inkomen.
- Een mooi huis.
- Veel reizen.
- Status.
- Een groot sociaal netwerk.
Dat kunnen allemaal prettige of waardevolle zaken zijn. Vanuit het perspectief van eudaimonia zijn ze echter niet automatisch bewijs van een goed leven.
Je kunt maatschappelijk zeer succesvol zijn en tegelijkertijd weinig betekenis ervaren.
Andersom kun je een relatief eenvoudig leven leiden en sterk verbonden zijn met je waarden, relaties en persoonlijke ontwikkeling.
Eudaimonia nodigt je daarom uit om je eigen definitie van succes kritisch te onderzoeken.
Eudaimonia en tegenslagen
Misschien wordt het begrip nog interessanter wanneer het leven niet volgens plan verloopt.
Want kun je floreren wanneer je verdriet ervaart?
Kun je een goed leven leiden terwijl je met tegenslag te maken hebt?
Binnen de klassieke filosofie is een goed leven zeker niet hetzelfde als een leven waarin nooit iets verkeerd gaat.
Vooral binnen de stoïcijnse filosofie wordt sterk benadrukt dat externe omstandigheden niet volledig bepalen of je goed kunt leven.
Je hebt misschien geen controle over alles wat je overkomt. Je kunt wel proberen controle te houden over de manier waarop je handelt.
Daar komen eudaimonia, stoïcisme en ideeën rondom acceptatie dicht bij elkaar.
Eudaimonia versus geluk: wat is het verschil?
Het belangrijkste verschil kun je uiteindelijk vrij eenvoudig samenvatten.
Gelukkig voelen gaat over je ervaring op een bepaald moment.
Eudaimonia gaat over goed leven en als mens tot bloei komen.
Je kunt daardoor:
gelukkig zijn zonder werkelijk te floreren;
tijdelijk ongelukkig zijn terwijl je wel een betekenisvol leven leidt;
plezier ervaren door iets wat op lange termijn slecht voor je is;
en ongemak ervaren door iets wat juist belangrijk voor je ontwikkeling is.
Daarom is ‘geluk’ als Nederlandse vertaling van eudaimonia eigenlijk te beperkt.
Veelgestelde vragen over eudaimonia
Eudaimonia is een Oudgrieks filosofisch begrip dat vaak wordt vertaald als geluk of welzijn. ‘Menselijk floreren’ of ‘een goed en geslaagd leven leiden’ geeft de filosofische betekenis meestal beter weer.
De uitspraak verschilt enigszins afhankelijk van de gekozen Griekse of verengelste uitspraak. In Nederlandse context wordt het vaak ongeveer uitgesproken als eu-dai-mo-nia.
Eudaimonia is niet door één filosoof bedacht. Het begrip bestond binnen de oude Griekse cultuur en speelde een rol bij verschillende filosofen. Aristoteles heeft echter een van de bekendste en invloedrijkste filosofische uitwerkingen van eudaimonia gegeven.
Bij Aristoteles draait eudaimonia om goed menselijk functioneren en een leven van activiteit in overeenstemming met deugd. Het heeft betrekking op een volledig leven en niet alleen op tijdelijke gevoelens van geluk.
Niet helemaal. Eudaimonia wordt vaak als geluk vertaald, maar gaat verder dan een gelukkig gevoel. Het heeft betrekking op floreren, deugdzaam handelen, ontwikkeling en het leiden van een goed leven.
Het Oudgriekse begrip kakodaimonia kan als tegenhanger worden genoemd en verwijst naar een ongelukkige of slechte toestand. Filosofisch gezien kun je het tegenovergestelde van eudaimonia breder zien als een leven waarin iemand niet tot bloei komt of niet goed functioneert.
Eudaimonia is ook binnen de stoïcijnse filosofie belangrijk. De stoïcijnen verbonden het goede leven sterk met deugd, rede en leven in overeenstemming met de natuur. Anders dan Aristoteles beschouwden zij externe goederen uiteindelijk niet als noodzakelijk voor eudaimonia.
Eudaimonia is oorspronkelijk een filosofisch begrip en geen specifieke spirituele leer. Het sluit wel aan bij spirituele thema’s zoals zingeving, persoonlijke ontwikkeling, bewust leven en de vraag wat een betekenisvol bestaan inhoudt.
Er bestaat geen eenvoudige formule. Vanuit een aristotelisch perspectief draait het onder andere om het ontwikkelen van deugden, praktische wijsheid, goede relaties en het daadwerkelijk leven volgens waarden die bijdragen aan goed menselijk functioneren.
Eudaimonia: niet alleen gelukkig zijn, maar goed leven
Misschien is de belangrijkste les van eudaimonia dat we geluk niet uitsluitend moeten beoordelen aan de hand van hoe prettig ons leven op dit moment voelt.
Een waardevol leven kan plezier bevatten, maar ook inspanning.
Liefde, maar ook verlies.
Succes, maar ook mislukkingen.
Zekerheid, maar ook periodes waarin je niet weet wat er gaat gebeuren.
De interessantere vraag is daarom misschien niet voortdurend:
“Ben ik gelukkig?”
maar:
“Leef ik op een manier die ik werkelijk waardevol vind?”
Ontwikkel je eigenschappen die je belangrijk vindt? Besteed je voldoende aandacht aan betekenisvolle relaties? Gebruik je je mogelijkheden? Maak je keuzes die passen bij je waarden? En kun je uiteindelijk zeggen dat je niet alleen hebt bestaan, maar werkelijk hebt geprobeerd goed te leven?
Dat is waar de betekenis van eudaimonia uiteindelijk om draait: niet het voortdurend najagen van een gelukkig gevoel, maar als mens proberen te floreren.