Memento mori betekenis: wat betekent memento mori?
Memento mori klinkt op het eerste gezicht misschien wat duister. De Latijnse woorden betekenen vrij vertaald ‘gedenk dat je zult sterven’ of ‘bedenk dat je sterfelijk bent’. Toch is memento mori niet uitsluitend een sombere herinnering aan de dood. Achter het begrip schuilt juist een levensfilosofie die je eraan herinnert dat je tijd beperkt is en dat het daarom belangrijk is bewust te leven.
Het idee van memento mori duikt door de eeuwen heen op binnen filosofie, religie, kunst en literatuur. Ook tegenwoordig kom je de woorden regelmatig tegen. Je ziet ze op sieraden en tatoeages, maar ook in boeken over stoïcisme en persoonlijke ontwikkeling.
Vooral binnen het moderne stoïcisme heeft memento mori opnieuw veel aandacht gekregen. De gedachte is eenvoudig maar confronterend: je weet dat je leven eindig is, maar leef je ook alsof je je daarvan bewust bent?
Wat is precies de memento mori betekenis, waar komt de uitdrukking vandaan en wat kun je tegenwoordig met deze eeuwenoude levenswijsheid?
Wat betekent memento mori?
Memento mori is Latijn. De gebruikelijke Nederlandse vertaling is:
‘Gedenk dat je zult sterven.’
Je kunt het ook wat vrijer vertalen als:
‘Bedenk dat je sterfelijk bent.’
Het woord memento betekent in deze context zoiets als ‘gedenk’ of ‘herinner je’. Mori betekent ‘sterven’.
De boodschap is dus duidelijk: vergeet niet dat jouw leven eindig is.
Dat klinkt misschien als een nogal sombere gedachte om jezelf regelmatig voor te houden. Toch is dat niet noodzakelijk de bedoeling.
Memento mori kan juist worden gebruikt als een aansporing om bewuster te leven.
Wanneer je werkelijk beseft dat je tijd beperkt is, ga je misschien anders kijken naar de manier waarop je die tijd gebruikt.
Is memento mori positief of negatief?
Wie voor het eerst hoort dat memento mori betekent dat je moet onthouden dat je zult sterven, kan het begrip gemakkelijk als negatief interpreteren.
Waarom zou je jezelf steeds aan de dood willen herinneren?
Het antwoord zit in het perspectief dat je kiest.
Je kunt denken:
“Ik ga ooit dood, dus alles is zinloos.”
Maar je kunt dezelfde wetenschap ook omdraaien:
“Mijn tijd is beperkt, dus hoe wil ik die tijd gebruiken?”
Vanuit dat tweede perspectief wordt memento mori geen obsessie met de dood, maar juist een herinnering aan de waarde van het leven.
Juist doordat iets niet eeuwig duurt, kan het waarde krijgen.
Waar komt memento mori vandaan?
Het idee dat mensen bewust moeten stilstaan bij hun eigen sterfelijkheid is veel ouder dan de Latijnse uitdrukking zoals we die tegenwoordig kennen.
In verschillende filosofische en religieuze tradities speelt de dood een belangrijke rol als onderwerp voor reflectie.
De oude Griekse en Romeinse filosofie bevat verschillende voorbeelden van nadenken over sterfelijkheid. Later kreeg memento mori een belangrijke plaats binnen het christendom en de Europese kunst.
Door de eeuwen heen veranderden de precieze context en betekenis.
Soms diende memento mori als waarschuwing tegen ijdelheid, hebzucht en zondig gedrag.
Soms als aansporing tot een deugdzaam leven.
En soms vooral als herinnering dat rijkdom, schoonheid, macht en status uiteindelijk tijdelijk zijn.
Memento mori en het stoïcisme
Tegenwoordig wordt memento mori sterk geassocieerd met het stoïcisme.
Dat is niet vreemd.
Stoïcijnse filosofen hielden zich regelmatig bezig met sterfelijkheid, vergankelijkheid en de beperkte hoeveelheid tijd waarover een mens beschikt.
Vooral bij Seneca en Marcus Aurelius komen deze onderwerpen duidelijk terug.
Het stoïcisme leert niet dat je voortdurend bang moet zijn voor de dood. Het probeert juist de angst ervoor in perspectief te plaatsen.
De dood hoort bij de natuur.
Iedereen die wordt geboren, zal uiteindelijk sterven.
Wanneer iets onvermijdelijk is, heeft het volgens een stoïcijn weinig zin om je hele leven te laten beheersen door angst ervoor.
Interessanter is de vraag:
Hoe leef je in de tijd die je wél hebt?
Wie meer wil weten over deze filosofie kan daarom ook ons uitgebreide artikel over wat is het stoïcisme? lezen. Daarin gaan we dieper in op de stoïcijnse kijk op controle, acceptatie, deugd en het leiden van een goed leven.
Marcus Aurelius en memento mori
Marcus Aurelius is waarschijnlijk de filosoof die tegenwoordig het sterkst wordt verbonden met memento mori.
De Romeinse keizer leefde van 121 tot 180 na Christus en schreef persoonlijke filosofische overdenkingen die later bekend werden als de Meditaties.
Daarin herinnert Marcus Aurelius zichzelf herhaaldelijk aan de vergankelijkheid van het leven.
Mensen worden geboren en verdwijnen weer.
Roem verdwijnt.
Generaties volgen elkaar op.
Mensen die je bewonderen, bekritiseren of haten zijn uiteindelijk net zo sterfelijk als jij.
Zelfs de herinnering aan beroemde personen verdwijnt uiteindelijk.
Voor Marcus Aurelius was dat geen reden voor wanhoop.
Het hielp hem juist om onderscheid te maken tussen wat werkelijk belangrijk was en wat uiteindelijk nauwelijks betekenis had.
Seneca en de korte duur van het leven
Ook Seneca schreef uitgebreid over tijd en sterfelijkheid.
Een van zijn bekendste werken is De Brevitate Vitae, meestal vertaald als Over de kortheid van het leven.
De centrale gedachte daarvan is bijzonder actueel.
Het probleem is volgens Seneca niet alleen dat ons leven kort is. Mensen verspillen ook een groot gedeelte van de beschikbare tijd.
We stellen dingen uit.
We laten ons volledig opslokken door verplichtingen.
We jagen status na.
We besteden eindeloos veel aandacht aan de mening van anderen.
En ondertussen gaan dagen, maanden en jaren voorbij.
Daarmee wordt memento mori ook een vraag over tijd.
Niet alleen:
“Hoe lang heb ik nog?”
Maar vooral:
“Wat doe ik met de tijd die ik heb?”
Memento mori en amor fati
Er bestaat ook een mooie verbinding tussen memento mori en amor fati.
De begrippen betekenen niet hetzelfde.
Memento mori herinnert je aan je sterfelijkheid.
Amor fati betekent letterlijk ongeveer ‘liefde voor het lot’ en wordt vooral geassocieerd met Friedrich Nietzsche, hoewel het idee raakvlakken heeft met het stoïcisme.
Toch vullen de twee ideeën elkaar goed aan.
Memento mori zegt:
Vergeet niet dat je leven eindig is.
Amor fati nodigt je uit om het leven dat je daadwerkelijk hebt niet voortdurend te vergelijken met een denkbeeldige versie waarin alles anders had moeten lopen.
Samen vormen ze een interessant filosofisch perspectief:
Je hebt maar beperkte tijd en kunt niet bepalen wat het leven allemaal op je pad brengt. De uitdaging is om binnen die werkelijkheid zo volledig mogelijk te leven.
Wil je meer weten over dit tweede begrip, dan kun je ook ons uitgebreide artikel over amor fati lezen.
Memento mori en eudaimonia
Ook met eudaimonia bestaat een natuurlijke verbinding.
Eudaimonia is een belangrijk begrip uit de oude Griekse filosofie en wordt vaak vertaald als geluk. Een betere omschrijving is echter zoiets als menselijk floreren of een goed leven leiden.
Memento mori voegt daar een belangrijk gegeven aan toe: de tijd waarin je dat goede leven kunt leiden is niet onbeperkt.
Daardoor kun je beide ideeën mooi naast elkaar plaatsen.
Eudaimonia vraagt:
“Wat betekent het om goed te leven?”
Memento mori herinnert je eraan:
“Vergeet niet dat je niet onbeperkt de tijd hebt om dat te doen.”
In ons artikel over de betekenis van eudaimonia gaan we uitgebreider in op deze klassieke filosofische visie op geluk, deugd en een betekenisvol leven.
De beroemde Romeinse generaal en de slaaf: klopt dat verhaal?
Bij memento mori wordt vaak een beroemd verhaal verteld.
Wanneer een Romeinse generaal na een grote militaire overwinning een triomftocht door Rome hield, zou achter hem een slaaf hebben gestaan die hem eraan herinnerde dat hij slechts een sterfelijk mens was.
Soms wordt zelfs beweerd dat deze persoon letterlijk memento mori in het oor van de generaal fluisterde.
Het is een prachtig verhaal.
Maar historisch gezien moeten we voorzichtig zijn.
Oude bronnen beschrijven inderdaad rituelen tijdens Romeinse triomftochten die de triomferende generaal herinnerden aan zijn menselijke status. De bekende moderne versie waarin een slaaf voortdurend letterlijk “memento mori” fluistert, is echter geen betrouwbaar vaststaand historisch feit.
Het is daarom beter om dit verhaal te presenteren als een populaire overlevering dan als bewezen oorsprong van de uitdrukking.
De achterliggende boodschap past overigens uitstekend bij memento mori:
Hoe machtig, rijk of succesvol je ook bent, uiteindelijk blijf je sterfelijk.
Memento mori in het christendom
In de christelijke traditie kreeg memento mori later een belangrijke religieuze betekenis.
De dood werd niet alleen gezien als het einde van het aardse bestaan, maar ook als aanleiding om na te denken over hoe iemand zijn leven leidde.
Aardse rijkdom, schoonheid en status zijn tijdelijk.
Daartegenover stonden spirituele en morele waarden.
Daarom verschenen herinneringen aan de dood onder andere in kloosters, kerken, grafkunst, schilderijen en religieuze teksten.
De boodschap kon behoorlijk direct zijn:
Wat je op aarde verzamelt, kun je uiteindelijk niet meenemen.
Memento mori in kunst
Vanaf de middeleeuwen en vooral tijdens de renaissance en barok ontstond een rijke beeldtaal rondom sterfelijkheid.
Kunstenaars gebruikten allerlei symbolen om mensen eraan te herinneren dat het leven tijdelijk is.
Bekende memento-morisymbolen zijn bijvoorbeeld:
- schedels;
- skeletten;
- zandlopers;
- gedoofde kaarsen;
- klokken;
- verwelkte bloemen;
- rottend fruit;
- zeepbellen;
- graven;
- vleugels;
- boeken;
- rook.
Een zandloper staat bijvoorbeeld voor het verstrijken van de tijd.
Een verwelkende bloem symboliseert schoonheid die tijdelijk is.
Een gedoofde kaars kan verwijzen naar het einde van een leven.
En een schedel is de meest directe verwijzing naar onze sterfelijkheid.
Wat is vanitas?
In dit verband kom je waarschijnlijk ook het begrip vanitas tegen.
Vanitas is Latijn voor ijdelheid of leegheid en werd vooral bekend door zogenaamde vanitasstillevens.
Met name in de Nederlandse en Vlaamse schilderkunst van de zeventiende eeuw werden dergelijke werken populair.
Op het eerste gezicht zie je bijvoorbeeld een prachtige tafel vol kostbare voorwerpen, boeken, muziekinstrumenten, bloemen of voedsel.
Maar ergens ligt een schedel.
Of een zandloper.
Of er brandt een kaars die bijna uitgaat.
De boodschap is duidelijk: schoonheid, kennis, rijkdom en plezier zijn tijdelijk.
Vanitas en memento mori zijn dus nauw met elkaar verbonden, al zijn de begrippen niet volledig identiek.
Waarom zie je vaak een schedel bij memento mori?
De schedel is waarschijnlijk het bekendste symbool van memento mori.
Dat is niet moeilijk te begrijpen.
Een schedel maakt onmiddellijk duidelijk wat andere symbolen subtieler uitdrukken: ieder mens is sterfelijk.
Bovendien wist de schedel sociale verschillen symbolisch uit.
Koning of arbeider.
Rijk of arm.
Beroemd of onbekend.
Uiteindelijk wacht iedereen hetzelfde biologische einde.
Juist daardoor werd de schedel een krachtig symbool van zowel sterfelijkheid als gelijkheid.
Memento mori tatoeage: wat betekent die?
Memento mori is tegenwoordig ook een populaire tekst voor een tatoeage.
De precieze betekenis van een memento mori tattoo kan natuurlijk per persoon verschillen.
Voor sommigen betekent het:
Geniet van het leven zolang het kan.
Voor anderen:
Verspil je tijd niet.
Of:
Maak je niet druk om onbelangrijke zaken.
Binnen een stoïcijnse context kan een memento mori tatoeage dienen als permanente herinnering aan vergankelijkheid en het belang van bewust leven.
Daarom worden de woorden regelmatig gecombineerd met symbolen zoals een schedel, zandloper, klok of verwelkende bloem.
Memento mori versus carpe diem
Een andere interessante combinatie is memento mori en carpe diem.
Carpe diem wordt meestal vertaald als:
‘Pluk de dag.’
De uitdrukking komt uit een gedicht van de Romeinse dichter Horatius.
Tegenwoordig wordt carpe diem soms geïnterpreteerd als:
“Doe waar je zin in hebt, want je leeft maar één keer.”
Dat is een nogal vrije interpretatie.
Wanneer je carpe diem naast memento mori plaatst, ontstaat een veel interessantere boodschap.
Memento mori: je tijd is beperkt.
Carpe diem: maak daarom goed gebruik van vandaag.
De dood wordt dan niet het tegenovergestelde van het leven, maar een reden om het leven serieuzer te nemen.
Memento mori versus amor fati
Ook deze twee Latijnse uitdrukkingen worden tegenwoordig regelmatig naast elkaar gebruikt.
Toch betekenen ze duidelijk iets anders.
Memento mori – bedenk dat je zult sterven.
Amor fati – liefde voor het lot.
De eerste gaat voornamelijk over sterfelijkheid en vergankelijkheid.
De tweede over je houding tegenover het leven en de gebeurtenissen die je overkomen.
Binnen een bredere levensfilosofie kunnen ze elkaar wel versterken.
Accepteer dat je leven niet volledig maakbaar is én onthoud dat de tijd die je hebt eindig is.
Is memento mori hetzelfde als ‘you only live once’?
Er bestaat enige overeenkomst met het moderne YOLO – You Only Live Once.
Beide benadrukken dat je leven beperkt is.
Maar de praktische interpretatie kan sterk verschillen.
YOLO wordt regelmatig gebruikt als rechtvaardiging voor impulsiviteit:
“Je leeft maar één keer, dus doe het gewoon.”
Memento mori heeft traditioneel vaker een reflectieve betekenis.
Juist omdat je leven eindig is, moet je zorgvuldig nadenken over wat werkelijk belangrijk is.
Het gaat dus niet noodzakelijk om méér doen.
Misschien gaat het juist om minder tijd verspillen aan dingen die je niet belangrijk vindt.
Wat kan memento mori je leren?
Je hoeft natuurlijk niet dagelijks naar een schedel te kijken om iets met deze filosofie te kunnen.
De gedachte kan worden gebruikt als een eenvoudige mentale oefening.
Stel jezelf bijvoorbeeld de vraag:
Als ik werkelijk besef dat mijn tijd beperkt is, zou ik mijn tijd dan hetzelfde besteden als nu?
Dat kan verrassende antwoorden opleveren.
Misschien besteed je veel energie aan conflicten die eigenlijk onbelangrijk zijn.
Misschien stel je iets al jaren uit.
Misschien zie je bepaalde mensen die belangrijk voor je zijn veel te weinig.
Of misschien ben je voortdurend bezig met wat je later wilt bereiken en vergeet je aandacht te besteden aan het leven dat zich nu afspeelt.
Memento mori en dankbaarheid
Nadenken over vergankelijkheid kan ook je waardering voor gewone dingen vergroten.
Wanneer je iets als vanzelfsprekend beschouwt, merk je de waarde ervan nauwelijks nog op.
- Je woning.
- Je lichaam.
- Een vriendschap.
- Een partner.
- Je ouders.
- Je kinderen.
- Een wandeling.
- Een rustige ochtend.
- Zelfs een gewone maaltijd.
Zodra je beseft dat geen van deze dingen gegarandeerd permanent is, verandert het perspectief.
Dat betekent niet dat je voortdurend bang moet zijn iets kwijt te raken.
De gedachte kan juist zijn:
Omdat dit niet eeuwig duurt, wil ik er aandacht aan besteden zolang het er is.
Memento mori en angst voor de dood
Kan nadenken over de dood helpen tegen doodsangst?
Dat verschilt uiteraard van persoon tot persoon. Voor sommige mensen kan veel nadenken over sterfelijkheid juist onprettig zijn.
Binnen verschillende filosofische tradities wordt het bewust overdenken van sterfelijkheid echter gebruikt om de dood minder abstract en angstaanjagend te maken.
De stoïcijnen probeerden bijvoorbeeld te accepteren dat sterven onderdeel is van de natuurlijke orde.
Je kunt niet kiezen óf je sterfelijk bent.
Je kunt wel onderzoeken hoe je met die wetenschap omgaat.
Daarmee verschuift de aandacht opnieuw van iets wat je uiteindelijk niet kunt controleren naar iets waar je wel invloed op hebt: hoe je vandaag leeft.
Hoe pas je memento mori toe in het dagelijks leven?
Je hoeft de hele dag over de dood na te denken. Het idee werkt juist goed als een korte herinnering die je helpt prioriteiten te stellen.
Vraag jezelf af of iets werkelijk belangrijk is
Wanneer je je enorm opwindt over iets kleins, kun je jezelf afvragen:
Hoe belangrijk vind ik dit over een jaar?
Of zelfs:
Is dit werkelijk iets waaraan ik mijn beperkte tijd en energie wil besteden?
Soms is het antwoord ja.
Vaak ook niet.
Stel belangrijke dingen niet eindeloos uit
We leven gemakkelijk alsof er altijd een later bestaat.
Later ga ik reizen.
Later bel ik die persoon.
Later begin ik met schrijven.
Later verander ik van baan.
Later maak ik meer tijd voor mijn gezin.
Memento mori betekent niet dat je onmiddellijk alles moet omgooien.
Het herinnert je er wel aan dat ‘ooit’ geen gegarandeerde datum is.
Wees bewuster aanwezig
Vergankelijkheid kan je helpen meer aandacht te schenken aan gewone momenten.
Een gesprek hoeft niet bijzonder te zijn om waardevol te zijn.
Een dag hoeft niet spectaculair te zijn om goed te zijn.
Misschien is juist het besef dat zulke momenten niet oneindig vaak terugkomen voldoende om ze anders te ervaren.
Houd een memento-moridagboek bij
Je kunt de gedachte ook gebruiken tijdens het schrijven of reflecteren.
Stel jezelf bijvoorbeeld regelmatig drie vragen:
- Waar heb ik vandaag onnodig tijd aan verspild?
- Wat was vandaag werkelijk waardevol?
- Als mijn tijd kostbaar is, waar wil ik morgen dan meer aandacht aan besteden?
Daarmee wordt memento mori geen abstract filosofisch begrip, maar een praktisch hulpmiddel.
Memento mori en spiritualiteit
Hoewel memento mori geen religie of complete spirituele leer is, raakt het aan verschillende spirituele thema’s.
- Vergankelijkheid.
- Loslaten.
- Bewustzijn.
- Zingeving.
- Aanwezig zijn.
- De relatie tussen leven en dood.
- De vraag wat werkelijk belangrijk is.
Daarom past het begrip ook binnen een bredere spirituele zoektocht.
Je hoeft de dood daarbij niet als iets negatiefs centraal te stellen. Je gebruikt de wetenschap van je sterfelijkheid vooral om scherper naar het leven te kijken.
Veelgestelde vragen over memento mori
Memento mori is Latijn en betekent ongeveer ‘gedenk dat je zult sterven’ of ‘bedenk dat je sterfelijk bent’.
De diepere betekenis is dat het bewustzijn van je sterfelijkheid je kan helpen bewuster te leven. Omdat je tijd beperkt is, is het belangrijk na te denken over waar je die tijd en aandacht aan wilt besteden.
De exacte Latijnse uitdrukking is niet simpelweg een spreuk die door één bekende stoïcijn is bedacht. Het idee van reflecteren op dood en vergankelijkheid sluit echter zeer sterk aan bij de stoïcijnse filosofie. Onder andere Seneca, Epictetus en Marcus Aurelius besteedden aandacht aan sterfelijkheid.
De schedel is het bekendste memento-morisymbool. Andere veelgebruikte symbolen zijn een zandloper, klok, gedoofde kaars, verwelkende bloem en skelet.
Een memento mori tatoeage dient meestal als herinnering aan de sterfelijkheid en de beperkte duur van het leven. De drager kan daarmee bijvoorbeeld willen uitdrukken dat je bewust moet leven, je tijd niet moet verspillen of moet onthouden wat werkelijk belangrijk is.
Memento mori betekent ongeveer ‘gedenk dat je zult sterven’. Carpe diem betekent ‘pluk de dag’. De eerste benadrukt de eindigheid van het leven; de tweede spoort je aan de beschikbare tijd goed te benutten.
Memento mori gaat over het bewustzijn van je sterfelijkheid. Amor fati betekent ‘liefde voor het lot’ en draait om de houding waarmee je tegenover het leven en wat je overkomt staat. Het zijn verschillende ideeën die wel goed naast elkaar passen.
Eudaimonia draait binnen de klassieke filosofie om goed leven of menselijk floreren. Memento mori herinnert je eraan dat de tijd waarin je dat goede leven kunt leiden eindig is.
Dat hoeft niet. Hoewel de dood centraal staat, kan de boodschap juist levensbevestigend zijn. Het besef dat je tijd beperkt is kan helpen om meer aandacht te besteden aan relaties, ervaringen en waarden die je belangrijk vindt.
Er bestaat niet één historische persoon die eenvoudig kan worden aangewezen als bedenker van memento mori. De gedachte aan sterfelijkheid kent een lange geschiedenis in filosofische, Romeinse en later christelijke tradities. Het populaire verhaal dat tijdens Romeinse triomftochten een slaaf letterlijk ‘memento mori’ tegen een generaal zei, moet bovendien niet zonder voorbehoud als historisch feit worden gepresenteerd.
Memento mori: de dood als herinnering om te leven
De betekenis van memento mori lijkt op het eerste gezicht volledig om de dood te draaien. Wie iets verder kijkt, ontdekt dat het begrip misschien nog wel meer over het leven zegt.
Je tijd is beperkt.
Dat is geen prettige of onprettige overtuiging, maar een fundamenteel onderdeel van het menselijk bestaan.
De filosofische vraag is wat je met die wetenschap doet.
Je kunt haar negeren en leven alsof er altijd een morgen beschikbaar is.
Je kunt er bang voor worden.
Maar je kunt haar ook gebruiken als herinnering.
Om een ruzie los te laten die er nauwelijks toe doet.
Om eindelijk iets te beginnen wat je al jaren uitstelt.
Om aandacht te besteden aan mensen van wie je houdt.
Om niet al je tijd te besteden aan status, bezit of de mening van anderen.
En om af en toe bewust te kijken naar het leven dat je nu al hebt.
Daarmee krijgt memento mori een betekenis die veel minder somber is dan de letterlijke vertaling doet vermoeden.
Gedenk dat je zult sterven – zodat je niet vergeet te leven.